Bland den stora delegationen stack två personer ut från mängden. Den ena bar en unik klädsel och var därmed omöjlig att missa. Personen i fråga var biskop Yusuf Cetin som har sitt säte i Istanbul. Biskopen togs med till Sverige av två anledningar. Det ena är för att vara något slags bevis för hur bra Turkiet behandlar sin assyriska minoritet. Det andra var för att tysta den assyriska lobbyn/opinionen som gav Turkiet huvudbry genom att driva igenom ett erkännande av Seyfo-folkmordet 1915 i Riksdagen.

Det turkiska tricket att påverka den svenska och assyriska opinionen genom att skylta med en biskop under resan misslyckades kapitalt. Tvärtemot turkarnas plan mobiliserades den assyriska opinionen ännu mer och protesterade mot både biskopen som lät sig utnyttjas som en bricka i spelet och turkiets president Abdullah Gul.

Under sitt tal i Riksdagen målade Abdullah Gul upp en vacker och demokratisk bild av Turkiet de senaste 10 åren. Gul lyfte särskilt fram assyrierna som Sveriges och Turkiets gemensamma angelägenhet i sitt tal. Han sade bland annat att Turkiet arbetar hårt och uppriktigt för att förbättra situationen för assyrierna i landet. Som bevis på hur väl Turkiet behandlar sin assyriska minoritet hänvisade Gul till biskop Yusuf Cetin som är ett unikt inslag i delegationen till Sverige och något som aldrig tidigare har skett i republikens 90-åriga historia.

Den utopiska bild som Abdullah Gul målade upp i sitt tal där han hänvisade till biskop Yusuf Cetin, spräcktes av riksdagsmannen Yilmaz Kerimo. När Kerimo ställde frågor om varför S:t Gabrielklostrets egendomar har konfiskerats, varför historiska kyrkor omvandlas till moskéer och assyrierna nekas minoritetsrättigheter, hade den märkbart överraskade Gul svårt att formulera ett vettigt svar.

I dagens verkliga Turkiet har myndigheter konfiskerat det 1700-år gamla S:t Gabriel Klostrets egendomar. Man pekar ut assyrier som femtekolonnare och förrädare i nytryckta skolböcker. Stora landområden tillhörande assyrierna i Turabdins byar har konfiskerats. Assyrierna saknar status, räknas inte som minoritet och får inte heller åtnjuta rättigheter som andra medborgare. Det som är ironisk är att just biskop Yusuf Cetins församling i Istanbul nekades öppna en förskola med assyrisk inriktning. Myndigheterna som avslog ansökan motiverade sitt beslut så här: ”Ni är ingen minoritet, därför kan ni inte undervisa i ett främmande språk”. Som framgår av myndighetens svar räknas inte assyrierna som minoritet, men inte heller som ursprungsbefolkning. Trots detta ställer biskop Yusuf Cetin upp för att ge sken av att allt är frid och fröjd i Turkiet.

Den andra unika personen som gjorde president Gul sällskap under Sverigebesöket är av en helt annan sort. Mehmet Emin Karamehmet är en av Turkiets och världens rikaste män.

Under flera år har en ägartvist om Turkcell, som är den ledande mobiloperatören i Turkiet, pågått mellan TeliaSonera och Mehmet Emin Karamehmet. 1993 inledde Karamehmet ett samarbete med TeliaSonera och Ericsson. Samarbetet skulle gå ut på att TeliaSonera skulle bidra med sitt kunnande i att driva en mobiloperatör och Ericsson skulle bidra med tekniskt kunnande. Karamehmet lurade dock senare sin affärspartner TeliaSonera. Han sålde samma aktier först till TeliaSonera och sedan till ryska Altimo. Under turerna har han även tvingat till sig stora summor pengar i mutor från Ericsson som fick bygga den mobila telekominfrastrukturen i Turkiet. Den som vill kan här läsa om Karamehmets turer med TeliaSonera och Altimo

År 2009, efter många års processande dömde skiljedomstolen i Genève Karamehmet att betala ett skadestånd på 7 milliarder kronor till TeliaSonera. Men Karamehmet fortsatte att hålla i tyglarna i styrelsen för det gemensamma bolaget, tills han i början av 2010 fälldes för bedrägeri i en brottsdomstol i Istanbul. Mångmiljardären fick drygt 11 års fängelse och reseförbud för förskingring mot två banker, Pamukbank och Yapikredi.

Det är just denne Karamehmet som har reseförbud som var med i President Guls delegation. Karamehmet var även bjuden till kungahusets galamiddag på kungliga slottet den 11 mars 2013. Listan på gäster som var med på galamiddagen kan seshär.

Att en dömd person med reseförbud skulle vara med i presidentens följe var svårt att tro. För att vara säker bortom allt tvivel har jag mejlat till presidentens kansli och frågat. Den 21 mars 2013 kom svaret från presidentkansliet som bekräftar att Karamehmet var med på både resan och galamiddagen på kungahuset.

Å ena sidan har Turkiet de senaste åren fängslat mer än 9000 oppositionella och blivit världsetta, före Iran och China, på att fängsla journalister. Förtrycker minoriteter och nekar assyriernas existens. Å andra sidan gör en dömd bedragare belagd med reseförbud presidenten sällskap till Sverige. Det här är turkisk demokrati i ett nötskal.

Dikran Ego 

Resimleri büyütmek için resimlere tıklayın.

AB ile ilişkilerden sorumlu devlet bakanı Egemen Bağış’ın 16 Ocak 2013 tarihinde Stockholm’de Süryani toplumunun bazi temsilcileriyle konsolosluk binasında yaptığı toplantıda Süryanilerin İsveç parlamentosunun soykırımı tanıması için yaptıkları çalışmalara “mastürbasyon” benzetmesi yapması ile başlıyan tartışma Süryaniler arasında önemli bir gündem maddesi haline gelmiş durumda.

Türkiye’deki tüm kesimlerle ‘kucaklaşma’ parolasıyla İsveç’teki Süryani temsilcileriyle görüşen Egemen Bağış (bu noktaya kadar niyet iyi), gruba yönelik düzeysiz bir dil ile “İsveç ve Avrupa’da Seyfo[i]-soykırım mastürbasyonu yapıp İsveç’in soykırımı tanımasına sebep oldunuz da ne oldu? Neden Pontus Rumlarını da bu işe karıştırarak kışkırtmacılık yapıyorsunuz?”[ii] şeklinde hesap soran bir tavrın içine girmiştir. Bağış’ın kullandığı düzeysiz dil Süryanilerin haklı protestosu ile karşılaşmıştır. Cumhurbaşkanı Abdullah Gül’ün resmi ziyareti kapsamında İsveç’e tekrar gelen Egemen Bağış, gazetecilerin bu konudaki sorularını “Ben o kelimeyi kullandığımı hatırlamıyorum… Bu iddialar benim ve hükümetimizin Türkiye’deki reform çabalarımızı baltalamaya yöneliktir” şeklinde cevaplayarak, kendisini barış ve demokratikleşmeden yana, onun seviyesiz tutumunu eleştirenleri barışın ve demokrasinin karşıtı ilan etmiştir. Bununla da sınırlı kalmayıp “içerde kalması gereken konuşmaları” basına sızdırdıkları gerekçesiyle ­– İmralı görüşmelerinin basına yansımasının ardından hükümetin gösterdiği reflekse benzer otoriter bir tavırla – bu görüşmeye katılan Süryani temsilcilerinin ve basının niyetini sorgulamıştır.

Kullanılan düzeysiz yakıştırma bir tarafa Bakan Bağış’ın yaklaşımı tamamiyle sorunlu. Süryanilerle gerçekten ‘kucaklaşmak’ (Egemen Bağış’ın kendi söylemi) istiyen siyasal bir aktör, konsolosluk binasına davet ettiği ‘misafirlerini’ düzeysiz bir dille sorguya çekmek yerine, bu insanlarin hassasiyetlerine herseyden önce saygı göstermeyi bilmesi gerekir. Süryanilerden (ve diger azınlıklardan) İsveç ve diğer ülke parlamentolarında soykırımın tanınmasına dönük çalışma yaptıkları için hesap sormak yerine, aynayı kendisine tutup bunu neden TBMM’de yapamadıklarını kendisine sorması gerekir. Barışın “sizlere bakın iyi yaklaşıyoruz, vakıflara dair günceldeki sorunlarınızı çözüyoruz, fakat siz de akıllı olun, şu soykırım iddialarından vazgeçin” bağlamında bir al-ver oyunu olmadığını birilerinin Egemen Bağış’a ve onun zihniyetindekilere söylemesi gerekiyor.

Tarihi sorunları çözme iradesi ile yola çıkan siyasal aktörlerin herşeyden önce birbirine saygın bir duruş içinde olmaları gerekmektedir. Hiçbir dünya deneyiminde, demagojiyle ve düzeysiz bir dil ile barış inşa edilmemiştir. Dil nötral bir komunikasyon aracı değildir. Bilakis, siyasal aktörlerin mantıki yapılarını deşifre eden hem yapıcı hem de yıkıcı bir işleve sahiptir. Bahsettiğimiz siyasal aktörlerin birbirine karşı ciddi güven sorunu olduğu gerçeğinden yola çıkarsak eğer, dilin yapıcı (performative) etkisinin bu süreçte oynayabilecegi rolün önemi daha iyi anlaşılacaktır. Devlet bakanı Bağış örneğinde görüldüğü gibi, dil sadece insanın başına bela olmakla kalmayip, güven zedeleyici ve yıkıcı sonuçlara da yol açabilmektedir.

Egemen Bağış söylem ve eylemleriyle birçok çevre tarafından sicili kabarık bir bakan olarak tanınıyor. Birkaç yıl önce İsviçre’nin soykırımın inkar edilmesini yasaklayan bir yasayı kabul etmesinin ardından “Ermeni soykırımı yoktur. Gelsin beni tutuklasınlar” diyerek İsviçre’ye ‘meydan’ okuyan bakan Bağış, cezaevinde bulunan gazetecileri ‘tecavüzcü’ ve ‘hırsız’ ilan ederek ayrı bir skandala imza atmıştı. En son Siirt Belediye başkanı Selim Sadak’ın karşısında el-pençe divane dururken çekilmiş fotoğraflarını kendi şahsi twitter’ına yüklemesi ise ayrıca değerlendirilmesi gereken bir siyasi düzeysizlik örneği. İşin en sorunlu tarafı bu bakanın Türkiye’nin demokratikleşme sürecinin en önemli dinamiklerinden biri olan AB ile ilişkilerden sorumlu olması ve Türkiye’de başlatılan barış sürecinde kendine bir rol biçmesi. Barış, bu tür aktörler eliyle geliştirilecekse vay halimize… Kendisi için söylenecek tek söz: bir insan olarak tarihi ve vicdanı ile barışmak istiyorsa eğer, kendi atatoprakları Siirt’te yaşıyan Ermenilere ve Süryanilere ne olduğunu biraz araştırıp öyle konuşmasıdır. Bu konuda birçok tarihçinin çok değerli ve detaylı çalışmaları bulunmaktadır.

Süryanilerin sorunu Egemen Bağış’ın kişiliği ile değil, temsil ettiği, diline vuran zihniyet ile ilgilidir. Sorun, tarihle yüzleşmekten kaçan, özür dilemekten korkan bu zihniyetin barış ve barışmada ne denli ciddi ve samimi olup olamayacağıdır. İnkar, unutmamak gerekir ki, bir suçlunun gerçek ile yüzleştiğinde gösterdiği ilk refleks ve ondan kaçmak için bavurduğu akla en kolay gelen yoldur. Barış kolaycı reflekslerin terkedilmesini şart koşan; emek verilmesi, öğrenip yüzleşirken bireysel ve toplumsal düzeyde acı çekilmesi gereken bir katarsis sürecidir. Bu acıyı doğum acısı ile özdeşleştirmek yanlış olmasa gerek.

Türkiye’de başlatılan barış sürecinin kalıcı, hakkaniyetli ve samimi çözümler üretebilmesi için tarih ile barışma yörüngesine oturtulması gerekiyor. Bu nedenle, bu süreç Kürtler dışında Türkiye  ve diasporada yaşıyan tüm azınlık halkları da yakından ilgilendiriyor. Bu sürecin Türkiye’deki azınlıkların tarihi ve güncel sorunlarına ne gibi çözüm perspektifleri içerdiği/içermesi gerektiği tartışılması gereken önemli bir konu olarak karşımızda duruyor.

En son Süryani temsilcilerinin Cumhurbaşkanı Gül tarafindan kabul edilip sorunlarının dinlenmesinin ardından, Cumhurbaşkanı’nın İsveç’e yaptığı resmi ziyaret heyetine Süryani kilisesinin İstanbul metropoliti Yusuf Çetin’i dahil etmesi, devlet bakanı Bülent Arınç’ın kamuoyunda iyi bilinen, en son Almanya başbakanı Merkel’in yaptığı ziyarette Başbakan Erdogan’ın bir kez daha yüzleşmek zorunda kaldığı Mor Gabriel davasının çözümüne dair verdiği olumlu sinyal, en azından Süryanilere dönük yeni bir siyasetin geliştirilmekte olduğunu ortaya koyuyor. Süryaniler arasında birçok çevre, barış sürecini desteklemekle birlikte somut adımlara henüz dönüşmemiş bu söylemlere tarihi deneyimlerine dayanarak ihtiyatla yaklaşıyor.

AKP hükümetinin Türkiye’de katı inkarcılığa dayalı eski paradigmayı büyük oranda yıktığı bir gerçek, fakat yerine nasil bir paradigma kurmak istedigi konusunda belirsizlik halen devam ediyor. Başlatılan barış süreci, cumhuriyet tarihinin inkarcı sayfasının tamamen kapatılması için tarihi önemde bir firsat. İnkarcılığın her biçimiyle köklü bir yüzleşme, Türkiye’de yeni bir sayfanın açılması ve barış sürecinin kalıcılaşıp bir rejim haline dönüşmesinin olmazsa olmaz koşulu. İnkarcılığın bir ayağı Kürdün ve diğer azınlıkların Cumhuriyet tarihi boyunca yok sayılıp her türlü haktan mahrum bırakılması iken, diğer ayağı İttihatçı Osmanlı yönetimi tarafından gerçekleştirilen soykırımın günümüze dek inkar edilmesidir. Türkiye’nin gerçek barışı, yeni paradigma ya da adına “yeni cumhuriyet” denilen süreç inkarcılığin bu iki ayağının son bulmasıyla gerçekleşecektir. Bu bağlamda bir yandan “Kürt sorununu çözüyorum” derken, diğer yandan tarihle hesaplaşmaktan kaçarak, bu soykırımın inkarına devam ederek Türkiye’de adaletli ve kalıcı bir barışın inşa edilemeyeceği açıktır. Aynı şekilde inkarcılığa son vermede ‘seçici’ bir yaklaşım ile bu sorunun çözülemeyeceği de iyi bilinmektedir. Dersim katliamını CHP geleneğine bağlayıp kabul eden Başbakan’ın, kendisi açısından her ne kadar ‘baldıran zehiri’ içmekle eşdeğer olsa da Osmanlı’nın yıkılış sürecinde gerçekleştirilen soykırım ile, cumhuriyet tarihi boyunca bu soykırımın inkarı ve bunun yarattığı travmalar ile de yüzleşmesi gerekmektedir.

Çok mu şey istiyoruz? Bunlar işi yokuşa sürmek mi? Bilakis, bunlar Türkiye’de barış için gerçek anlamda yapılması gereken şeyler.

Soner Onder

Amsterdam Üniversitesi, Doktora öğrencisi